भज गोविंदम्

हरे कृष्ण हरे कृष्ण कृष्ण कृष्ण हरे हरे हरे राम हरे राम राम राम हरे हरे॥ भजगोविन्दं भजगोविन्दं गोविन्दं भजमूढमते । संप्राप्ते सन्निहिते काले नहि नहि रक्षति डुकृञ्करणे ॥ १॥

hare kṛṣṇa hare kṛṣṇa kṛṣṇa kṛṣṇa hare hare hare rāma hare rāma rāma rāma hare hare|| bhajagovindaṃ bhajagovindaṃ govindaṃ bhajamūḍhamate | saṃprāpte sannihite kāle nahi nahi rakṣati ḍukṛñkaraṇe || 1||

मूढ जहीहि धनागमतृष्णां कुरु सद्बुद्धिं मनसि वितृष्णाम्। यल्लभसे निजकर्मोपात्तं वित्तं तेन विनोदय चित्तम् ॥ २॥

mūḍha jahīhi dhanāgamatṛṣṇāṃ kuru sadbuddhiṃ manasi vitṛṣṇām| yallabhase nijakarmopāttaṃ vittaṃ tena vinodaya cittam || 2||

नारीस्तनभर नाभीदेशं दृष्ट्वा मागामोहावेशम् । एतन्मांसावसादि विकारं मनसि विचिन्तय वारं वारम् ॥ ३॥

nārīstanabhara nābhīdeśaṃ dṛṣṭvā māgāmohāveśam | etanmāṃsāvasādi vikāraṃ manasi vicintaya vāraṃ vāram || 3||

नलिनीदलगत जलमतितरलं तद्वज्जीवितमतिशयचपलम् । विद्धि व्याध्यभिमानग्रस्तं लोकं शोकहतं च समस्तम् ॥ ४॥

nalinīdalagata jalamatitaralaṃ tadvajjīvitamatiśayacapalam | viddhi vyādhyabhimānagrastaṃ lokaṃ śokahataṃ ca samastam || 4||

यावद्वित्तोपार्जन सक्तः स्तावन्निज परिवारो रक्तः । पश्चाज्जीवति जर्जर देहे वार्तां कोऽपि न पृच्छति गेहे ॥ ५॥

yāvadvittopārjana saktaḥ stāvannija parivāro raktaḥ | paścājjīvati jarjara dehe vārtāṃ ko'pi na pṛcchati gehe || 5||

यावत्पवनो निवसति देहे तावत्पृच्छति कुशलं गेहे । गतवति वायौ देहापाये भार्या बिभ्यति तस्मिन्काये ॥ ६॥

yāvatpavano nivasati dehe tāvatpṛcchati kuśalaṃ gehe | gatavati vāyau dehāpāye bhāryā bibhyati tasminkāye || 6||

बालस्तावत्क्रीडासक्तः तरुणस्तावत्तरुणीसक्तः । वृद्धस्तावच्चिन्तासक्तः परे ब्रह्मणि कोऽपि न सक्तः ॥ ७॥

bālastāvatkrīḍāsaktaḥ taruṇastāvattaruṇīsaktaḥ | vṛddhastāvaccintāsaktaḥ pare brahmaṇi ko'pi na saktaḥ || 7||

काते कान्ता कस्ते पुत्रः संसारोऽयमतीव विचित्रः । कस्य त्वं कः कुत आयातः तत्त्वं चिन्तय तदिह भ्रातः ॥ ८॥

kāte kāntā kaste putraḥ saṃsāro'yamatīva vicitraḥ | kasya tvaṃ kaḥ kuta āyātaḥ tattvaṃ cintaya tadiha bhrātaḥ || 8||

सत्सङ्गत्वे निस्स्ङ्गत्वं निस्सङ्गत्वे निर्मोहत्वम् । निर्मोहत्वे निश्चलतत्त्वं निश्चलतत्त्वे जीवन्मुक्तिः ॥ ९॥

satsaṅgatve nissṅgatvaṃ nissaṅgatve nirmohatvam | nirmohatve niścalatattvaṃ niścalatattve jīvanmuktiḥ || 9||

वयसिगते कः कामविकारः शुष्के नीरे कः कासारः । क्षीणेवित्ते कः परिवारः ज्ञाते तत्त्वे कः संसारः ॥ १०॥

vayasigate kaḥ kāmavikāraḥ śuṣke nīre kaḥ kāsāraḥ | kṣīṇevitte kaḥ parivāraḥ jñāte tattve kaḥ saṃsāraḥ || 10||

मा कुरु धन जन यौवन गर्वं हरति निमेषात्कालः सर्वम् । मायामयमिदमखिलं हित्वा ब्रह्मपदं त्वं प्रविश विदित्वा ॥ ११॥

mā kuru dhana jana yauvana garvaṃ harati nimeṣātkālaḥ sarvam | māyāmayamidamakhilaṃ hitvā brahmapadaṃ tvaṃ praviśa viditvā || 11||

दिनयामिन्यौ सायं प्रातः शिशिरवसन्तौ पुनरायातः । कालः क्रीडति गच्छत्यायुः तदपि न मुञ्चत्याशावायुः ॥ १२॥

dinayāminyau sāyaṃ prātaḥ śiśiravasantau punarāyātaḥ | kālaḥ krīḍati gacchatyāyuḥ tadapi na muñcatyāśāvāyuḥ || 12||

द्वादशमञ्जरिकाभिरशेषः कथितो वैयाकरणस्यैषः । उपदेशो भूद्विद्यानिपुणैः श्रीमच्छन्करभगवच्छरणैः ॥ १२अ ॥ काते कान्ता धन गतचिन्ता वातुल किं तव नास्ति नियन्ता । त्रिजगति सज्जनसं गतिरैका भवति भवार्णवतरणे नौका ॥ १३॥

dvādaśamañjarikābhiraśeṣaḥ kathito vaiyākaraṇasyaiṣaḥ | upadeśo bhūdvidyānipuṇaiḥ śrīmacchankarabhagavaccharaṇaiḥ || 12a || kāte kāntā dhana gatacintā vātula kiṃ tava nāsti niyantā | trijagati sajjanasaṃ gatiraikā bhavati bhavārṇavataraṇe naukā || 13||

जटिलो मुण्डी लुञ्छितकेशः काषायाम्बरबहुकृतवेषः । पश्यन्नपि चन पश्यति मूढः उदरनिमित्तं बहुकृतवेषः ॥ १४॥

jaṭilo muṇḍī luñchitakeśaḥ kāṣāyāmbarabahukṛtaveṣaḥ | paśyannapi cana paśyati mūḍhaḥ udaranimittaṃ bahukṛtaveṣaḥ || 14||

अङ्गं गलितं पलितं मुण्डं दशनविहीनं जतं तुण्डम् । वृद्धो याति गृहीत्वा दण्डं तदपि न मुञ्चत्याशापिण्डम् ॥ १५॥

aṅgaṃ galitaṃ palitaṃ muṇḍaṃ daśanavihīnaṃ jataṃ tuṇḍam | vṛddho yāti gṛhītvā daṇḍaṃ tadapi na muñcatyāśāpiṇḍam || 15||

अग्रे वह्निः पृष्ठेभानुः रात्रौ चुबुकसमर्पितजानुः । करतलभिक्षस्तरुतलवासः तदपि न मुञ्चत्याशापाशः ॥ १६॥

agre vahniḥ pṛṣṭhebhānuḥ rātrau cubukasamarpitajānuḥ | karatalabhikṣastarutalavāsaḥ tadapi na muñcatyāśāpāśaḥ || 16||

कुरुते गङ्गासागरगमनं व्रतपरिपालनमथवा दानम् । ज्ञानविहिनः सर्वमतेन मुक्तिं न भजति जन्मशतेन ॥ १७॥

kurute gaṅgāsāgaragamanaṃ vrataparipālanamathavā dānam | jñānavihinaḥ sarvamatena muktiṃ na bhajati janmaśatena || 17||

सुर मंदिर तरु मूल निवासः शय्या भूतल मजिनं वासः । सर्व परिग्रह भोग त्यागः कस्य सुखं न करोति विरागः ॥ १८॥

sura maṃdira taru mūla nivāsaḥ śayyā bhūtala majinaṃ vāsaḥ | sarva parigraha bhoga tyāgaḥ kasya sukhaṃ na karoti virāgaḥ || 18||

योगरतो वाभोगरतोवा सङ्गरतो वा सङ्गवीहिनः । यस्य ब्रह्मणि रमते चित्तं नन्दति नन्दति नन्दत्येव ॥ १९॥

yogarato vābhogaratovā saṅgarato vā saṅgavīhinaḥ | yasya brahmaṇi ramate cittaṃ nandati nandati nandatyeva || 19||

भगवद् गीता किञ्चिदधीता गङ्गा जललव कणिकापीता । सकृदपि येन मुरारि समर्चा क्रियते तस्य यमेन न चर्चा ॥ २०॥

bhagavad gītā kiñcidadhītā gaṅgā jalalava kaṇikāpītā | sakṛdapi yena murāri samarcā kriyate tasya yamena na carcā || 20||

पुनरपि जननं पुनरपि मरणं पुनरपि जननी जठरे शयनम् । इह संसारे बहुदुस्तारे कृपयाऽपारे पाहि मुरारे ॥ २१॥

punarapi jananaṃ punarapi maraṇaṃ punarapi jananī jaṭhare śayanam | iha saṃsāre bahudustāre kṛpayā'pāre pāhi murāre || 21||

रथ्या चर्पट विरचित कन्थः पुण्यापुण्य विवर्जित पन्थः । योगी योगनियोजित चित्तो रमते बालोन्मत्तवदेव ॥ २२॥

rathyā carpaṭa viracita kanthaḥ puṇyāpuṇya vivarjita panthaḥ | yogī yoganiyojita citto ramate bālonmattavadeva || 22||

कस्त्वं कोऽहं कुत आयातः का मे जननी को मे तातः । इति परिभावय सर्वमसारम् विश्वं त्यक्त्वा स्वप्न विचारम् ॥ २३॥

kastvaṃ ko'haṃ kuta āyātaḥ kā me jananī ko me tātaḥ | iti paribhāvaya sarvamasāram viśvaṃ tyaktvā svapna vicāram || 23||

त्वयि मयि चान्यत्रैको विष्णुः व्यर्थं कुप्यसि मय्यसहिष्णुः । भव समचित्तः सर्वत्र त्वं वाञ्छस्यचिराद्यदि विष्णुत्वम् ॥ २४॥

tvayi mayi cānyatraiko viṣṇuḥ vyarthaṃ kupyasi mayyasahiṣṇuḥ | bhava samacittaḥ sarvatra tvaṃ vāñchasyacirādyadi viṣṇutvam || 24||

शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ मा कुरु यत्नं विग्रहसन्धौ । सर्वस्मिन्नपि पश्यात्मानं सर्वत्रोत्सृज भेदाज्ञानम् ॥ २५॥

śatrau mitre putre bandhau mā kuru yatnaṃ vigrahasandhau | sarvasminnapi paśyātmānaṃ sarvatrotsṛja bhedājñānam || 25||

कामं क्रोधं लोभं मोहं त्यक्त्वाऽत्मानं भावय कोऽहम् । आत्मज्ञान विहीना मूढाः ते पच्यन्ते नरकनिगूढाः ॥ २६॥

kāmaṃ krodhaṃ lobhaṃ mohaṃ tyaktvā'tmānaṃ bhāvaya ko'ham | ātmajñāna vihīnā mūḍhāḥ te pacyante narakanigūḍhāḥ || 26||

गेयं गीता नाम सहस्रं ध्येयं श्रीपति रूपमजस्रम् । नेयं सज्जन सङ्गे चित्तं देयं दीनजनाय च वित्तम् ॥ २७॥

geyaṃ gītā nāma sahasraṃ dhyeyaṃ śrīpati rūpamajasram | neyaṃ sajjana saṅge cittaṃ deyaṃ dīnajanāya ca vittam || 27||

सुखतः क्रियते रामाभोगः पश्चाद्धन्त शरीरे रोगः । यद्यपि लोके मरणं शरणं तदपि न मुञ्चति पापाचरणम् ॥ २८॥

sukhataḥ kriyate rāmābhogaḥ paścāddhanta śarīre rogaḥ | yadyapi loke maraṇaṃ śaraṇaṃ tadapi na muñcati pāpācaraṇam || 28||

अर्थमनर्थं भावय नित्यं नास्तिततः सुखलेशः सत्यम् । पुत्रादपि धन भाजां भीतिः सर्वत्रैषा विहिआ रीतिः ॥ २९॥

arthamanarthaṃ bhāvaya nityaṃ nāstitataḥ sukhaleśaḥ satyam | putrādapi dhana bhājāṃ bhītiḥ sarvatraiṣā vihiā rītiḥ || 29||

प्राणायामं प्रत्याहारं नित्यानित्य विवेकविचारम् । जाप्यसमेत समाधिविधानं कुर्ववधानं महदवधानम् ॥ ३०॥

prāṇāyāmaṃ pratyāhāraṃ nityānitya vivekavicāram | jāpyasameta samādhividhānaṃ kurvavadhānaṃ mahadavadhānam || 30||

गुरुचरणाम्बुज निर्भर भकतः संसारादचिराद्भव मुक्तः । सेन्द्रियमानस नियमादेवं द्रक्ष्यसि निज हृदयस्थं देवम् ॥ ३१॥

gurucaraṇāmbuja nirbhara bhakataḥ saṃsārādacirādbhava muktaḥ | sendriyamānasa niyamādevaṃ drakṣyasi nija hṛdayasthaṃ devam || 31||

मूढः कश्चन वैयाकरणो डुकृञ्करणाध्ययन धुरिणः । श्रीमच्छम्कर भगवच्छिष्यै बोधित आसिच्छोधितकरणः ॥ ३२॥

mūḍhaḥ kaścana vaiyākaraṇo ḍukṛñkaraṇādhyayana dhuriṇaḥ | śrīmacchamkara bhagavacchiṣyai bodhita āsicchodhitakaraṇaḥ || 32||

भजगोविन्दं भजगोविन्दं गोविन्दं भजमूढमते । नामस्मरणादन्यमुपायं नहि पश्यामो भवतरणे ॥ ३३॥

bhajagovindaṃ bhajagovindaṃ govindaṃ bhajamūḍhamate | nāmasmaraṇādanyamupāyaṃ nahi paśyāmo bhavataraṇe || 33||